ԻՆՉՊԵՍ Է ԿԱԶՄՎԵԼ ԿՈՆԳՐԵՍԻ ՑՈՒՑԱԿԸ

Երկու ամիս առաջ, երբ կազմվում էր Հայ Ազգային Կոնգրեսի համամասնական ցուցակը, այն բուռն քննադատությունների արժանացավ։ Որոշ «անկախ» լրատվամիջոցներ ու «վերլուծաբաններ» շահարկում էին այն փաստը, թե իբր հակաժողովրդավարական է այն, որ այդ ցուցակը կազմել է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը։ Այսօր էլ, չարամտորեն խեղաթյուրելով իրականությունը, այդ քննադատությունը շարունակվում է (տես «Ժամանանակ», 11.05.2012) եւ դա այն դեպքում, երբ ինչպես երկու ամիս առաջ, այնպես էլ հիմա, բավարար չափով հայտնի է, թե իրականում ինչ է տեղի ունեցել։ Իսկ այն, ինչ տեղի է ունեցել, ճիշտ հակառակ եզրահանգումների հիմք է ըստ էության։

Չարամիտների ու ավելորդ ջանացողների եռանդը զսպելու համար, որպես  մասնակից եւ ականատես, անհրաժեշտ ենք համարում սպառիչ ներկայացնել Կոնգրեսի համամասնական ցուցակը կազմելու ողջ պատմությունը։

Ինչպես եւ բնական էր, այդ ցուցակի վրա աշխատանքներն սկսվեցին Կոնգրեսի Քաղաքական խորհրդում այն բանից հետո, երբ այս մարմինը մինչ այդ արդեն համաձայնությամբ կայացրել էր խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու որոշումը։ Երկու շաբաթից ավելի, գիշեր-ցերեկ, Քաղաքական խորհուրդը քննարկեց ցուցակի կազմման սկզբունքների, ապա բուն ցուցակի հարցը։ Որոշ սկզբունքների շուրջ ձեռք բերվեցին համաձայնություններ, այլ սկբունքներ, ինչպես նաեւ բուն ցուցակի կազմումը, սակայն, հանդիպեց անհաղթահարելի տարակարծությունների։ Երբ այլեւս ակնհայտ էր, որ Քաղխորհրդում կոնսենսուս չի կայանալու, իսկ ժամկետներն այլեւս հնարավորություն չէին տալիս երկարաձգել, որոշվել է հրավիրել Կոնգրեսի ողջ ակտիվի նիստ։ Այդ նիստին մասնակցում էին Կոնգրեսի Քաղաքական խորհրդի եւ Կենտրոնական գրասենյակի անդամները, տարածքային կառույցների ղեկավարներ, քաղբանտարկյալների մության ներկայացուցիչներ։ Նիստում քննարկվել է համամասնական ցուցակի կազմելու երեք հնարավոր տարբերակ.

1.      Քաղաքական խորհուրդը շարունակի աշխատել եւ որոշակի կարճ ժամկետում ավարտին հասցնի գործը։ Ելույթ ունեցողները, եւ առաջին հերթին հենց Քաղխորհրդի բոլոր անդամները միահամուռ դեմ արտահայտվեցին այդ տարբերակին՝ մատնանշելով այդ ուղղությամբ արդեն իսկ կատարված աշխատանքի ու ջանքերի անարդյունավետությունը։

2.      Առաջարկված երկրորդ տարբերակը հետեւյալն էր. համամասնական ցուցակի կազմելու գործը հանձնարարվի Քաղաքական խորհրդի կողմից ընտրված մամնի՝ հետեւյալ կազմով. ՀԺԿ նախագահ Ստեփան Դեմիրճյանին, «Հանրապետություն» կուսակցության նախագահ Արամ Սարգսյան, ՀՀՇ վարչության նախագահ Արամ Մանուկյան, եւ, որպես ոչ կուսակցականների ներկայացուցիչ, «Այլընտրանքից»՝ Դավիթ Մաթեւոսյան։ Այս տարբերակը նույնպես ոչ մի պաշտպան չգտավ, այս դեպքում եւս դրան դեմ էին նաեւ իրենք՝ այս խմբի մեջ առաջադրվածները։

3.      Երկու տարբերակների միահամուռ մերժումից հետո ժողովը եւ առաջին հերթին Քաղաքական խորհրդի բոլոր անդամները առաջարկեցին ցուցակը կազմելու իրավասությունը պատվիրակել, հանձնարարել Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին՝ հաշվի առնելով Քաղխորհրդի կողմից մշակված այն չափորոշիչներն ու առաջարկները, որոնք ընդունվել էին համաձայնությամբ։

Այստեղ անհրաժեշտ է շեշտել, որ վերջին այս տարբերակի ամենաջերմեռանդ պաշտպաններից էին Արամ Սարգսյանը եւ Դավիթ Շահնազարյանը։ Ընդունվեց համապատասխան որոշում, որը ստորագրեցին Քաղխորհրդի հիշյալ նիստին մասնակից բոլոր 14 անդամները։

 Հիմա առաջարկում ենք բոլոր այն լրատվամիջոցներին ու վերլուծաբաններին, ովքեր խոսել ու խոսում են Կոնգրեսի համամասնական ցուցակի կազմման ոչ ժողովրդավարական եղանակի մասին, ցույց տալ, թե տվյալ դեպքում որտե՞ղ եւ ինչպե՞ս է խախտվել ժողովրդավարությունը։ Նաեւ ցույց տալ, թե Հայաստանում ո՞ր քաղաքական ուժի համամասնական ցուցակն է կազմվել ավելի ժողովրդավարական սկզբունքներով, այն դեպքում, երբ, ի տարբերություն «Հայ Ազգային Կոնգրես» դաշինքի, նրանք, որպես գրանցված կուսակցություններ, ունեցել են կանոնադրական լուծումներ։ Ուրիշ ինչպիսի՞ ժողովրդավարական լուծում կարելի էր գտնել տվյալ դեպքում, որն անտեսվել կամ շրջանցվել է։ Միակ այդպիսի լուծումը, թերեւս, կլիներ այդպես էլ մինչեւ վերջ ցուցակ չունենալը, ուստիեւ՝ ընտրություններին մասնակցելը ձախողելը։ Ուրիշի ճաշի մեջ մազ փնտրողները գուցե հենց այդ էլ ուզո՞ւմ էին։

ԱՇՈՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

«Հայկական ժամանակ», 12.05.2012

Ելույթ 03.05.2012 հանրահավաքում

Այն ճշմարտությունները, որոնք այլեւս անվիճելի են դառնում, բոլորի կողմից ընդունելի, բյուրեղանում են ասացվածքի, առածի, առակի նաեւ՝ անեկդոտի տեսքով։ Մայիսի 6-ի ընտրությունների հետ կապված նման մի անեկդոտ է շրջում.

-        Ո՞ւմ ես ձայն տալու։

-        Հանրապետականին։

-        Դե լավ, չես ուզում՝ մի ասա։

Այսինքն՝ Հայ Ազգային Կոնգրեսի «Ոչ մի ձայն հանցավոր ռեժիմին» կարգախոսը որպես ճշմարտություն, արդեն ընդհանուրի սեփականությունն է։

Քարոզարշավի վերջին շրջագայության ժամանակ մեր համակիրներից մեկը պնդում էր, որ Հանրապետականի «Հավատանք, որ փոխենք» կարգախոսի մեջ կոդ է դրված՝ մեջտեղում չորս տառ, որոք հանելուց հետո ստացվում է՝ «հավատափոխենք» ՝ հավատափոխ անենք։ Այսինքն՝ այն, ինչ մեզ հետ չեն կարողացել անել օտարները 1500 տարի շարունակ։ Կոդը մի կողմ, բայց, եթե հավատափոխ բառի տակ հասկանանք ոչ թե դրա կրոնական արտաքինը, այլ ՝ բովանդակությունը՝ որպես արժեքային համակարգ, ապա ամեն ինչ ճիշտ է։ Իշխող ռեժիմը Քոչարյանի, ապա Սերժ Սարգսյանի գլխավորությամբ ու անձնական օրինակով ջարդում է 1500-ամյա մեր արժեքային համակարգը, իրոք հավատափոխ անելու նպատակ ունի.

Այսպես՝ մեր հավատի հիմքում դրված արժեքային համակարգն ասում է՝

-        Մի՛ գողացիր, - սրանք գողանում են եւ իշխանությունը եւ մեր ունեցվածքը,

-        Մի՛ սպանիր, - սրանք Մարտի 1 են իրականացնում եւ պարտակում Հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործությունը, որ սպանության է հավասար,

-        Մի՛ ուրացիր, - սրանք ուրանում են Հայոց Ցեղասպանությունը,

-        Մի՛ դավաճանիր, - սարանք դավաճանում են Լեռնային Ղարաբաղին՝ այն լքելով ու նրան զրկելով հակամարտության կողմ լինելու միջազգային մանդատից,

-        Սուտ մի՛ խոսիր, - սրանց ողջ գործունեությունը հենված է հրապարակային անամոթ ստի ու խաբեության վրա։

Ցանկը կարել է  շարունակել։ Բայս կարճ անդրադառնանք դրանցից ամենաանմեղ թվացող՝ սուտ խոսելու երեւույթին։

Սերժ Սարգսյանն իր գլխավորած կուսակցության վերջին համագումարի ընդարձակ ելույթում սուտ խոսելու յուրահատուկ ռեկորդ սահմանեց։ Մոտ 20 էջանոց նրա ելույթի տնտեսական մասում Հրանտ Բագրատյանն արձանագրեց մի քանի տասնյակ սուտ ու կեղծիք եւ ընդամենը մեկ իրական փաստ։ Նույն ելույթի քաղաքական մասում մեզ չհաջողվեց գտնել իրականությանը համապատասխանող գեթ մեկ փաստ, 20 էջ սուտ։

Երեխան մինչեւ չորս տարեկան դառնալը, երբ սուտ է խոսում, ծնողներն ուրախանում են, դա համարում նրա խելքի արտահայտություն։ Չորս տարեկանից հետո, սակայն երախային նախ տանը, ապա նաեւ դպրոցում ասում են, որ սուտ խոսելը վատ բան է։

Եթե մարդը սուտ է խոսում նեղ ընտանեկան միջավայրում, դա իր եւ ընտանիքի խնդիրն է։ Երբ նույն մարդը, օրինական թե ոչ, նաեւ երկրի ղեկավարի է, եւ նույն բանն անում է հրապարակայնորեն, դա չափազանց վտանգավոր է։ Քազնի երկրի ղեկավարը, իր կարգավիճակի բերումով, նաեւ թիվ 1 ընդօրինակման առարկան է՝ նախ իշխանական համակարգում, ապա նաեւ դրանից դուրս։

Ունենալ եւ հանդուրժել գող, սպանող, ուրացող, դավաճանող, ստախոս իշխանություն, նշանակում է վտանգի ենթարկել դարերով մեր պահպանած արժեքային համակարգը,  այո, ժողովրդին մատնել  իրական հավատափոխության վտանգի, ոչնչացնել ազգը որպես այդպիսին։ Դրա դեմ մենք պայքարել ենք 1500 տարի։ Ուստիեւ՝ Հայ Ազգային Կոնգրեսի կարգախոսն այսօր  թելադրում է միակ համարժեք վարվելակերպը՝ «Ո՛Չ ՄԻ ՁԱՅՆ ՀԱՆՑԱՎՈՐ ՌԵԺԻՄԻՆ»։

ԱՇՈՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ԱԲԴՈՒԼ ՀԱՄԻԴ, Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ, Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Նախընտրական նյութեր սպասող ընթերցողը թող չհիասթափվի, որ սկսելու եմ Տիգրան Մեծից։ Այս հոդվածն ամբողջությամբ վերաբերում է մայիսի 6-ի ԱԺ ընտրություններին։

Տիգրան Բ Մեծ

Իր թագավորության առաջին տարիներին Տիգրան Բ-ն դաշինք կնքեց Պոնտոսի թագավոր Միհրդատի հետ՝ միասին գրավելու համար իրենց հարեւան մի այլ երկիր՝ Կապադովկիան։ Դաշինքն այսպիսի մի հետաքրքիր պայման ուներ. Կապադովկիան գրավելուց հետո այն ինչ կարող էր տեղաշարժվել,այսինքն՝ ողջ բնակչությունն իր շարժական գույքով անցնում էր Տիգրանին, այն ինչ հնարավոր չէր շարժել, այսինքն՝ ամբողջ երկիրը, դառնում էր Միհրդատի սեփականությունը։ Պատերազմը հաջողությամբ ավարտելուց հետո Տիգրանը Հայաստան է տեղափոխում 300.000 մարդ։ Անգամ մեր ժամանակների խոշոր պատմաբաններից ոմանք այս փաստը մեկնաբանել են այնպես, թե դրանից Միհրդատը շահել է, ուստիեւ ենթադրել են, թե Տիգրանը եղել է այս դաշինքի թույլ կողմը ։ Պատմաբան լինելուց զատ նաեւ մի փոքր քաղաքական հոտառություն ունեցող գիտնականները, սակայն, նկատել են, որ նման պայմանից Տիգրանը ոչ թե կորցրել, այլ շահել է։ Նման եզրահանգման օգնել է գալ նաեւ դեպքերի հետագա ընթացքը, մասնավորապես՝ Տիգրանի օրոք Հայաստանի աշխարհակալ պետություն դառնալը։ Այնպես որ, շատ ավելի հավանական է, որ հիշյալ դաշինքը կնքելիս թելադրող կողմը եղել է հենց Տիգրանը։

Հիշյալ պայմանագրում, կարծում ենք, առարկայացած է ժամանակի հայ քաղաքական մտքի նվաճած բարձրակետերից մեկը՝ որպես երկրի հորացման հիմք՝ժողովրդագրությանը տված բացառիկ նշանակությունը։ Դա հաստատվում է Տիգրան Մեծի մասին նաեւ այլ վկայություններով, մասնավորապես, որ նա նաեւ այլ երկրներից է մեծ քանակությամբ ներգաղթ է կամակերպել ու բնակեցրել Հայաստանում։ Ընդ որում՝ ոչ որպես ստրուկներ, այլ որպես քաղաքացիներ։ Բացի վերոհիշյալ շուրջ 300.000 կապադովկացիներից, հիշատակություն կա Պաղեստինից ավելի մեծ թվով հրեաների Հայաստան տեղափոխելու մասին։ Ամենահամեստ հաշվարկներով Տիգրանը կարճ ժամանակում Հայաստանի բնակչությունը ներգաղթի հաշվին ավելացրել է շուրջ մեկ միլիոնով՝ այն ժամանակվա համար հսկայական մի թիվ։ Կարելի է չկասկածել, որ հենց երկրի բնակչության, որպես ռեսուրսի, կտրուկ ավելացումն է, որ դարձել է Տիգրանի հետագա հաջողությունների ամենակարեւոր հիմքերից մեկը։

Ո՞րն էր դեպի իր երկիր ներգաղթ կամակերպելու՝ Տիգրան Մեծի շարժառիթն ու նպատակը. որպեսի ծաղկեցնի ու հորացնի Հայաստանը։

Մոնղոլ Աբու Սեյիդ խան

Թաթար-մոնղոլական լուծը նվաճված ժողովուրդների համար իրավացիորեն համարվել է ամենածանրերից մեկը։ Նրանց հաստատած ռեժիմն իր յուրահատկությամբ առանձնանում է մնացած բոլոր նվաճողների հաստատած ռեժիմներից։ Ընդ որում՝ այդ յուրահատկության մեջ է մտնում նաեւ առանձնակի դաժանությունը։ Այնպես որ «մոնղոլ- թաթարական համակարգ» բնորոշումը պատմագիտության մեջ հատուկ գիտական հասկացություն է, ռեժիմի մի տեսակ, որով կարող են բնորոշվել նաեւ մոնղոլների հետ բոլորովին կապ չունեցող այլ ռեժիմներ։ Հենց սրա մասին է, որ իր 2007թ. դեկտեմբերի 8-ի իր ելույթում մանրամասն խոսեց Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը՝ բազմաթիվ զուգահեռներ մատնանշելով իշխանության իրականացման այդ ձեւի եւ քոչարյանասերժական այսօրվա ռեժիմի միջեւ։

Սակայն հիմա կներկայացնենք այդ ամենադաժան ռեժիմի շրջանում կատարված մի փաստ, որ մեզ է հասել ծավալուն արաբատառ արձանագրությամբ։ Հայաստանում իշխող մոնղոլ կառավարիչներից մեկը՝ Աբու Սեյիդ անունով, ասում է հետեւյալը. Անի քաղաքի եւ շրջակա տարածքների բնակչությունը տնտեսական  վիճակի վատթարացման պատճառով թողնում են իրենց երկիրն ու արտագաղթում։ Այդ արտագաղթը կանխելու համար նա Անիի եւ հարակից տարածքների բնակչությանն ազատում է ծանր հարկատեսակներից։

Ո՞րն էր  մոնղոլ խանի՝ Անիի եւ հարակից  հայկական տարածքների բնակչության հարկերը թեթեւացնելու շարժառիթն ու նպատակը. որպեսզի կանխի այդ՝  իրեն ենթակա տարածքներից բնակչության արտագաղթը։

Պարսից շահ Աբաս

17-րդ դարի սկզբին Թուրքիայի դեմ պատերազմում դեպի իր երկիրը նահանջող պարսից շահ Աբաս 1-ը Թուրքիայի հայկական շրջաններից մոտ 300.000 հայություն տեղափոխեց Պարսկաստան։ Այդ թվում նաեւ առեւտրականներով ու արհեստավորներով հայտնի Ջուղայի բնակչությանը։ Ջուղայի հայ առեւտրականները, որ առեւտուր էին անում աշխարհի ամենահեռավոր անկյուններում եւ ամենակարեւոր առեւտրական ուղիների վրա, այլեւս պիտի զարգացնեին պարսկական արտաքին առեւտուրը։

Ո՞րն էր պարսից շահ Աբասի կողմից  Հայաստանից  դեպի իր երկիր հսկայական ներգաղթ կազմակերպելու շարժառիթն ու նպատակը. որպեսի զարգացնի իր երկրի տնտեսությունն ու առեւտուրը։

Ռուսական ցարիզմ

1826-27թթ. տեղի ունեցավ ռուս-պարսկական պատերազմն ավարտվեց Ռուսաստանի հաղթանակով։ Թուրքմենչայի պայմանագրով այսօրվա Հայաստանն անցավ Ռուսական տիրապետության տակ։ Սակայն հաշտության պայմանագրով միայն տարածքների հարց չէր լուծվում։ Դրա կետերից մեկը նախատեսում էր պարսկական այլ նահանգներից քրիստոնյա (հայ) բնակչության տեղափոխման հնարավորություն դեպի ռուսական տիրապետության տակ անցած հողեր։ 1828թ. պարսկական շրջաններից ռուսական տիրապետության տակ անցած հողեր տեղափոխվեց 45.000 հայ։

1928-29 թթ. տեղի ունեցավ ռուս-թուրքական հերթական պատերազմը։ Այն նույնպես ավարտվեց Ռուսաստանի հաղթանակով։ Ու դարձյալ՝ հաշտության համապատասխան պայմանագրով առանձին մի հոդվածով Ռուսաստանն իրավունք էր ստանում թուրքապատկան տարածքներից հայ բնակչության ներգաղթ կամակերպել դեպի իրեն միացած հայկական հողեր։ Ներգաղթողների թիվը կազմեց շուրջ 100.000 մարդ։

Ո՞րն էր գրաված նոր հողերը՝  Արեւելյան Հայաստանը Պարսկաստանից եւ Թուրքիայից կամակերպված ներգաղթի միջոցով բնակեցնելու շարժառիթն ու նպատակը. նոր գրաված տարածքները տնտեսապես արագ զարգացնելը։

Խորհրդային շրջան

Խորհրդային դարձած Հասայտանը ներգաղթ կամակերպեց արդեն անմիջապես՝ 20-ական թվականներին։ Երկրորդ ներգաղթը կամակերպվեց Հայրենական պատերազմից անմիջապես հետո՝ 1946-48 թվականներին։ Ներգաղթողների թիվը՝ 100.000-ից ավելի էր։

Ո՞րն էր խորհրդային իշխանության շարժառիթն ու նպատակը. երկու դեպքում էլ, դժվար չէ նկատել, որ ներգաղթը կազմակերպվել է երկրի համար տնտեսապես ամենածանր շրջանում ու դիտվել է որպես երկրի կենսունակությունը բարձրացնող, տնտեսական զարգացման կարեւոր ռեսուրս։

(Միջանկյալ եզրահանգում)

Բնականաբար, պատմական փաստերով բերված այս օրինակները կարելի է տասնապատկել ինչպես մեր եւ հարեւան ժողողովուրդների, այնպես էլ այլ ժողովուրդների պատմության դրվագներով։ Այսինքն՝ 2000 տարուց ավելի տվյալ երկրի իշխանությունը, ղեկավարը, տերը մի անհերքելի, բանական ճշմարտությամբ է առաջնորդվել, այն է՝ մարդը, քաղաքացին ամենաթանկ, անգամ հողից թանկ կապիտալն է։ Այս սկզբունքով են առաջնորդվել ոչ միայն տեղական, այլեւ օտար, մեր երկիրը նվաճած իշխանությունները։ Իսկ դա նշանակում է, որ ժողովրդագրության հարցերը լուծելով, լուծվում են նաեւ երկրի տնտեսական զարգացման ու հզորացման հարցերը։ Դա նշանակում է՝ վաղուց է գիտակցվել, որ արտագաղթը ազգն արյունաքամ անող, երկիրը վտանգող ամենամեծ չարիքն է։ Ուստիեւ՝ իշխանությունը, լինի տեղական թե օտար, եթե ժողովրդագրության հետ կապված ծրագիր է կազմել կամ իրականացրել, ապա միայն մեկ ՝ իր իշխանության տակ գտնվող երկիր ներգաղթ իրականացնելու, բնակչության քանակը ավելացնելու ուղղությամբ ։ Իսկ եթե ինչ-ինչ պատճառներով (բնական կամ ոչ բնական աղետ եւ այլն) իր երկրից է զանգվածային արտագաղթ սկսվել՝ ձեռնարկել է արտակարգ միջոցառումներ այն դադարեցնելու համար։ Տիգրան Մեծի, կամ Հին Հռոմի ժամանակներից ի վեր  մինչեւ այսօր, այս կանոնին հակադրվող միայն երկու բացառություն կա։ Առաջինը տեւել է մոտ 40 տարի, երկրորդը՝ արդեն մոտ 12 տարի։

Աբդուլ Համիդ եւ երիտթուրքեր

Հայաստանի վրա թուրքական շուրջ 600-ամյա  իշխանության շրջանում վերոհիշյալ կանոնն, ըստ էության, չի խատվել։ Համենայնդեպս թուրքական տիրապետության շրջանում մեզ հայտնի չէ հայությանն իր երկրից, առավել եւս Թուրքիայի սահմաններից դուրս մղելու քաղաքական ինչ-որ ծրագիր (վատ պայմաններից արտագաղթ միշտ էլ եղել է, խոսքը՝ ծրագրի մասին է)։ Առաջին անգամ նման խնդիր է առաջանում, երբ 1878թ. որպես միջազգային դիվանագիտության խնդիր ձեւակերպվում է «Հայկական հարցը», իսկ քիչ անց սկսվում է հայկական «հեղափոխական» կուսակցությունների գործունեությունը։

Մեր պամության այդ ավելի քան երկու հազարամյակի կտրվածքով մի բացառություն կա՝ ընդամենը 4 տասնամյակ տեւողությամբ։ Դա Թուրքիայում 19-րդ դարի վերջում եւ 20-ի սկզբում սուլթան Աբդուլ Համիդի եւ նրան հաջորդած Երիտթուրքերի իշխանության շրջանն է։ Այս ընթացքում է մշակվել եւ իրականացվել Հայաստանը հայ բնակչությունից մաքրելու ծրագիրը։

Ո՞րն է եղել Աբդուլ համիդի եւ երիտթուրքերի շարժառիթը, նպատակը. հասունացող «Հայկական հեղափոխությունը» կանխելը, այլ խոսքով՝ հայ ագային-ազատագրական պայքարը խոչընդոտելը։

Ռ. Քոչարյան եւ Ս. Սարգսյան

Հայաստանի Հանրապետությունից խաղաղ պայմաններում արտագաղթն ահագնացել է 2000 թվականից։ Միայն պաշտոնական վիճակագրությամբ այդ թիվը հասնում է 260,000-ի։ Իսկ նկատի ունենալով այն հանրահայտ փաստը, որ նույն այս ընթացքում դպրոցականների թիվը կրճատվել է երկու անգամ, ապա արտագաղթի իրական թիվը պետք է գնահատել մեկ միլոնի չափ։ Եւ դա այն դեպքում, երբ այդ ընթացքում ոչ պատերազմ է եղել, ոչ խոշոր չափի բնական աղետ։ Ընդհակառակը իշխանությունն ամեն տարի ներկայացրել է տնտեսական աճի երկնիշ ցուցանիշներ։

Իրականում Ռ. Քոչարյանը Հոկտեմբերի 27-ից հետո հաստատելով այսօր գոյություն ունեցող ավազակապետական ռեժիմը՝ ծրագրված ամեն ինչ արել է երկրից բնակչության արտագաղթը խթանելու, խրախուսելու համար։ Այդ ծրագիրը գործում է առ այսօր։ Առանց այդօրինակ հատուկ ծրագրի անհնար էր այսպիսի ռեկորդային արդյունքների հասնել։

Ո՞րն է եղել շարժառիթը, նպատակը. այն հստակ խոստովանել է ռեժիմի վարչապետ Տ. Սարգսյանը. «թողնենք մնան, որ հեղափոխությո՞ւն անեն»։

Այն, ինչպես տեսնում ենք, բառացի համընկնում է համիդյան շարժառիթին։ Այս երկու ծրագրեը, հավասարապես հրեշավոր լինելով, ունեն, սակայն մի էական տարբերություն։ Աբդուլ Համիդն ու երիտթուրքերը դրանով հետապնդում էին իրենց երկիրի տարածքային ամբողջականությունը պահպանելու, սրանք՝ դրանով հետապնդում են ընդամենը ժողովրդից թալանած միլիարդները չկորցնելու նպատակ։

Այսպիսով՝2000-ամյա պատմությունն իր անբեկանելի փաստերով մի շարքում է դնում Աբդուլ Համիդին, երիտթուրքերին, Ռ. Քոչարյանին, Ս. Սարգսյանին եւ երկուհազարամյա իմաստությամբ ասում է՝ ձայն տալ Սերժ Սարգսյանին, Հանրապետական կուսակցությանը՝ նշանակում է մերժել նույն պատմության տրամաբանությունը, նշանակում է ձայն տալ Աբդուլ Համիդին ու երիտթուրքերին։ Սա ողբալի փաստ է, մղձավանջային իրողություն։ Ու դրանից դուրս գալու ձեւը մեկն է՝ մայիսի 6-ին Ո՛Չ ՄԻ ՁԱՅՆ ՀԱՆՑԱՎՈՐ ՌԵԺԻՄԻՆ։

ԱՇՈՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

«Հայկական ժամանակ» 02.05.2012

ՃԱՆԱՉՄԱՆ ՕՐԸ ՆՇԱՆԱԿՎԱԾ Է. ՄԱՅԻՍԻ 6-ԻՆ

Հանրահավաքային վերջին ելույթում (20 ապրիլ, 2012թ.) ՀՀ Հիմնադիր-նախգահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն, ի թիվս այսօր շրջանառվող բազմաթիվ հարցերի, մանրակրկիտ ներկայացրեց նաև «Հայ Ազգային Կոնգրես» դաշինքի «Ո՛չ մի ձայն հանցավոր ռեժիմին» կարգախոսը՝ որպես այսօրվա իրողություններին համարժեք կոչ։ Նկատի ունենալով, որ ելույթը բանավոր էր, ինչպես նաև ծանոթ լինելով կարգախոսի ստեղծման ընթացքին, հարկ ենք համարում, հենվելով նույն ելույթի հիմնական դրույթների վրա, ևս մեկ անգամ ներկայացնել կարեւոր այս խնդիրը։

Խոհանոցային մի մանրամասն. «Հայ Ազգային Կոնգրես» դաշինքի քարոզչական խումբը սույն կարգախոսը ձեւակերպելիս «ռեժիմը» բնորոշելու համար քննարկել է մի քանի տարբերակ. «ոճրագործ», «ազգադավ», «ազգասպան», «ցեղասպան», «հանցավոր»։ Ընտրվել է վերջինը ոչ թե նրա համար, որ այն արտաքուստ ավելի մեղմ է, այլ որովհետեւ ավելի ընդհանրական նշանակություն ունի ու իր մեջ կարող է ամփոփել մյուսները։ Ստորեւ, սակայն, պիտի ցույց տանք, որ առաջարկված բառ-որակումները լիակատար իրավունք ունեին լինել «ռեժիմ»-ի բնորոշիչները ու դրանցից որեւէ մեկում չափազանցություն չկա։ Խնդիրը կարեւոր ենք համարում, քանզի խոսքը վերաբերում է իրողությունների, որոնց իմացությամբ ու գիտակցմամբ քաղաքացին պետք է մտնի ընտրատեղամաս ու իշխանության հարց լուծի։

Ոճրագործ ռեժիմ

Այսօրվա ռեժիմի հիմնադիրը Ռ. Քոչարյանն է։ Քոչարյանը դա չէր կարող անել, եթե չլիներ 1999թ. հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործությունը։ Այս երկու պնդումը հավասարազոր են փաստերի, և դա չի կարող չարձանագրել իրեն շատ թե քիչ հարգող որեւէ քաղաքագետ, վերլուծաբան, ապագայում՝ որեւէ պատմաբան։ Խնդրի խոհանոցին մոտիկից տեղյակ բազմաթիվ մարդկանց համար կա փաստի հավասարազոր մի ենթադրություն էլ. եթե չլիներ Հոկտեմբերի 27-ը, ապա Քոչարյանն ընդհանրապես քիչ անց կարող էր կոցնել պաշտոնը (1999-ին, իր իսկ խոստովանությամբ, նա ոչ թե իշխանության կրող, այլ «դիտորդ» պաշտոնյա էր)։

Ոճրագործությունց ծնված ռեժիմն ինքնապահպանման համար պետք է նոր ոճրագործությունների դիմեր։ Այդ բանը նա արեց 2004-ին՝ խաղաղ ցույցը դաժանաբար ջարդելով։ Ցույցն ընդամենը պահանջում էր կատարել Սահմանադրական դատարանի որոշումը։ Հերթական ոճրագործության նա դիմեց 2008-ի մարտի 1-ին՝ այս անգամ խաղաղ ցուցարարների դեմ բանակ հանելով, կրակելով ու 10 մարդու սպանելով։ Մասնավորապես ԱՄՆ դեսպանատան գաղտնի փաստաթղթերի հրապարակումից հետո, իրեն շատ թե քիչ հարգով ո՛չ մի քաղաքագետ, ո՛չ մի վերլուծաբան, ապագայում՝ ո՛չ մի պատմաբան չի կարող որպես փաստ չարձանագրել, որ Ս. Սարգսյանը չէր կարող զբաղեցնել Հանրապետության նախագահի աթոռը, եթե չիրականացվեր Մարտի 1-ի ոճրագործությունը։ Սա էլ այլեւս ոչ թե ենթադրություն, այլ փաստի հավասարազոր պնդում է։ Այսինքն՝ ռեժիմը ծնունդով ու գոյությամբ ոճրագործությունների արդյունք է։

Ազգադավ ռեժիմ

Կա երկու խնդիր, որոնք կարեւոր ու հնչեղ են ոչ միայն հայաստանյան մասշտաբներով, այլեւ համահայկական, համազգային իմաստով. Լեռնային Ղարաբաղ և Հայոց ցեղասպանություն։ Առաջինը կապված է Ադրբեջանի հետ և իր հերթին հանդիսանում է այս երկրի արտաքին քաղաքականության հիմնական խնդիրը. Լեռնային Ղարաբաղը պահել իր տարածքային ամբողջականության շրջանակներում։ Երկրորդը կապված է Թուրքիայի հետ և իր հերթին հանդիսանում է Թուրքիայի արտաքին քաղաքական հիմնական խնդիրը. հասնել նրան, որ պատնեշ դրվի Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման դեմ։

1990-ական թվականներին իր ռեսուրսներով 2-3 անգամ ավելի թույլ հայկական կողմը կարողացավ ազատագրել Ղարաբաղը։ Ռազմական հաղթանակներին համարժեք հաղթանակ արձանագրեց հայկական դիվանագիտությունը. հաղթահարելով Ադրբեջանի կատաղի նաև միջազգային հանրության դիմադրությունը, հաջողվեց Լեռնային Ղարաբաղը միջազգայնորեն ճանաչել տալ որպես հակամարտության և բանակցային հավասարազոր կողմ։ Այս կարգավիճակով Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքը որեւէ լուծման դեպքում դառնում էր անշրջանցելի։

Ռ. Քոչարյանը արեց ճիշտ հակառակը. վերցրեց ու Լեռնային Ղարաբաղը զրկեց բանակցային կողմ լինելու միջազգային մանդատից։ Դա Ադրբեջանի մեծագույն երազանքն էր։ Դրանից հետո, ինչպես և սպասելի էր, կարգավորման հարցով ընդունված բոլոր փաստաթղթերում Լեռնային Ղարաբաղի «ինքնորոշումը» պիտի դնեին Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության շրջանակներում։ Սերժ Սարգսյանը ո՛չ այն ժամանակ ընդդիմացավ, ո՛չ էլ իր իշխանության շրջանում հրաժարվեց այս գծից։ Ի՞նչ է սա. գավառամտության հետեւանք, թե՞ գիտակցված դավաճանական քայլ՝ միեւնույն է. Ռ. Քոչարյանը և Ս. Սարգսյանը Ադրբեջանի համար լուծել են նրա արատաքի քաղաքական թիվ 1 խնդիրը, որը (միջազգային հանրության զորակցությամբ հանդերձ) ի զորու չէին լուծել նրա արտաքին քաղաքկան գերատեսչությունը և հատուկ ծառայությունները միասին վերցրած։

Սիամական այս զույգը նույն կերպ է վարվել Հայոց ցեղասպանության խնդրի հետ։ Ռ. Քոչարյանը  Ցեղասպանության ճանաչման խնդիրը հռչակեց ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնադրույթ և ՄԱԿ-ի ամբիոնից ճառեց այդ մասին՝ առանց համապատասխան փաստաթղթով այն քննարկման ներկայացնելու։ Շարունակությունը թուրքական դիվանագիտության համար տեխնիկայի խնդիր էր՝ ի պատասխան դրա, շրջանառության մեջ դնել «պատմաբանների հանձնաժողով» ստեղծելու առաջարկը։ Այս դեպքում էլ՝ ինչ ցանել էր Ռ. Քոչարյանը, անմռունչ հնձեց Ս. Սարգսյանը։ Ցյուրիխում ստորագրված հայ-թուրքական արձանագրություններ մտավ մի կետ «պատմաբանների հանձնաժողով» ստեղծելու մասին, որը պետք է քննի Ցեղասպանության լինել-չլինելու հարցը։ Բոլորը և առաջին հերթին սփյուռքահայությունը, արդարացիորեն սա համարեցին որպես Ցեղասպանության ուրացում։ Անկախ այդ փաստաթղթերի հետագա ճակատագրից, այդ արձանագրումը բավարար էր Ցեղասպանության ճանաչման հարցը աշխարհով մեկ կասեցնելու համար։ Գավառամտության արդյո՞ւնք էր սա, թե՞ գիտակցված դավաճանական քայլ՝ միեւնույն է. Ռ. Քոչարյանը և Ս. Սարգսյանը Թուրքիայի համար լուծել են նրա արտաքին քաղաքական թիվ 1 խնդիրը, որը (միջազգային հանրության զորակցությամբ հանդերձ) տասնամյակներ շարունակ չէին կարողանում լուծել նրա արտաքին քաղաքական գերատեսչությունը և հատուկ ծառայությունները միասին վերցրած։

Որպես փոխհատուցում ի՞նչ ստացան նրանք այս երկու դավաճանական քայլերի համար։ Ստացան Հայաստանում ապօրինաբար իշխելու և երկիրն ուզած ձեւով թալանելու արտոնություն։

Ազգասպան ռեժիմ

Այս ձեւակերպման տակ նկատի ունենանք անհատին մարդկային եւ ազգային արժանապատվությունից զրկելը։ Դա անում է օտար նվաճողը՝ ապահովելու համար նվաճված ժողովրդի հնազանդությունը։ Քանզի ցանկացած ազգային-ազատագրական պայքար հենվում է տվյալ հանրության մաս կազմող անհատների մարդկային և ազգային արժանապատվության պահանջմունքը բավարարելու վրա։ Եթե այդ զգացումները մեռած են, ազգը անընդունակ է այլեւս երբեւէ վերանվաճելու իր ազատությունը և դատապարտված է ոչնչացման։ Նվաճողի համար այս խնդրի լուծման հիմնական գործիքը վախի սերմանումն է։ Քոչարյանասերժական ռեժիմի համար նույնպես վախի սերմանումը եղել ու մնում է որպես հիմնական միջոց։ Դրա համար օգտագործվում են իշխանավորների ու օլիգարխների բանդաներից սկսած մինչև պետական ուժային կառույցները։ Աշխատանքը կորցնելու վտանգի տակ պարտադրաբար հանրապետական դարձած դպրոցի տնօրենը, գյուղապետը, ուսուցիչը, բժիշկը և այլն այլեւս իրենց ազատ ու արժանապատիվ մարդ չեն կարող զգալ։ Ապօրինի հրաման կամ հրահանգ կատարող ոստկանը, անվտանգության աշխատակիցը, բանակի սպան այլեւս մարդկային արժանապատվության զգացում չեն կարող ունենալ։ Ծայրահեղ աղքատության հասած, օրվա սնունդը անպատիվ ճանապարհով վաստակող կամ կիսաքաղց մնացած մարդը աստիճանաբար կորցնում է ամեն մի մարդկային ու ազգային արժանապատվություն։ Այս ամենը ռեժիմի քաղաքականությունն ու ծրագիրն է տասը տարուց ավելի։ Դա ազգասպանություն է։

Նորանկախ պետությունները առաջին շրջանում կայացման ծանր ու պատասխանատու շրջան են ապրում, որից հետո նրա քաղաքացին պետք է զգա անկախության, ազգային պետականության ու ազատության համն ու հոտը։ Այս ռեժիմի ամենածանր հանցաիքներից մեկն այն է, որ նա հետեւողականորեն լուծում է ճիշտ հակառակ խնդիրը։ Մարդու համար ոստիկանը ոչ թե ապահովության գրավական է, այլ վտանգի աղբյուր, դատարանը ոչ թե իրավունքի երաշխավոր է, այլ պատժիչ հիմնարկ, պետական պաշտոնյան ոչ թե սպասարկող է, այլ կաշառք վերցնող։ Բայց այս ամենը նաև անկախության, պետականության ատրիբուտներ են, որոնց դեմ յուրաքանչյուրի մեջ անվստահություն, արհամարհանք ու ատելություն է սերմանվում։ Դա ազգասպանություն է, քանզի անկախ պետականությունը ազգի գոյության հիմքն է։

Ցեղասպան ռեժիմ

Հոգեբանորեն դժվար է սեփական իշխանության համար օգտագործել այս բնորոշումը, մանավանդ, որ քո ժողովուրդն ապրել է նման մի աղետ։ 2011թ. հոկտեմբերի 1-ին, արտագաղթին վերաբերող իր ընդարձակ ելույթում էլ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը դժվարությամբ արտասանեց այդ բառը. «Ես չեմ ուզում ձեզ սարսափեցնել, բայց մեր ժողովուրդն, իսկապես, ազգային աղետի առջեւ է կանգնած... Սա նույնիսկ ոճիր չէ. չեմ ուզում ցեղասպանություն բառն օգտագործել, բայց ուրիշ բառ դժվար է գտնել»։ Նրանից անկախ, քիչ անց, իշխող ռեժիմի քաղաքականությունը սեփական ժողովրդի նկատմամբ ցեղասպանություն գնահատեց Շառլ Ազնավուրը. «Հիմա իմ երկրում ներքին ցեղասպանություն է տեղի ունենում»։ Խոսքն առաջին հերթին վերաբերում է արտագաղթին։

Քոչարյանասերժական ռեժիմի ընթացքում արտագաղթի պաշտոնական թիվն անգամ, ավելի քան 300.000 սարսափազդու է։ Սակայն արտագաղթի թիվը շատ ավելի մեծ է։ Կա մի անշրջանցելի փաստ. դպրոցականների թիվը, որը իշխանությունը չի կարող կեղծել, քանի որ դա դպրոցների ֆինանսավորման հիմքն է։ Այս ռեժիմի օրոք դպրոցականների 600.000 թիվը կիսվել է։ Բնականաբար՝ հիմնականում արտագաղթի պատճառով։ Այսինքն՝ իրական արտագաղթի թիվը 1999-ից ի վեր, առանց պատերազմի ու բնական աղետի երկրում հատել է 1 միլիոնի սահմանը։

Այս դեպքում սխալ է նաև արտագաղթ բառն օգտագործելը։ Սա բռնագաղթ է. մարդիկ գնում են ոչ թե կամավոր, այլ ստիպված՝ խույս տալով անապահովությունից, կողոպտվելուց, անօրինությունից, սոցիալական ծանր պայմաններից, բանակում երախա կորցնելու կամ խեղելու վտանգից։ Սա բռնագաղթ է, վարչախմբի կողմից երկիրը դատարկելու հստակ ծրագիր, որը խոստովանեց անգամ ռեժիմի վարչապետը։ Հայաստանը հայերից դատարկելու նման մի ծրագիր է իրականացվել Օսմանյան Թուրքիայում սուլթան Համիդի և երիտթուրքերի շրջանում։ Եւ ո՛չ մի նշանակություն չունի՝ մարդը երկիրը լքում է յաթաղանից, թե՞ այլ վտանգներից խույս տալով։ Այլ խոսքով՝ Ռ. Քոչարյանը և Ս. Սարգսյանն իրենց անունները գրեցին սուլթան Համիդի ու երիտթուրքերի պարագլուխների անունների կողքին։ Համենայնդեպս, բացի սրանց իշխանության շրջանից, Հայոց ողջ պատմության մեջ չի եղել որեւէ այլ տասնամյակ, երբ հայ ժողովուրդն ավելի մեծ աղետների է ենթարկված ու ավելի ծանր վտանգների առջեւ կանգնած լինի։

Այս ամենից հետո ի՜նչ աստիճանի ցինիզմ պիտի ունենա մարդ՝ իր նկատմամբ «հավատ» ակնկալելու համար։

Այս ամենից հետո որքա՜ն պետք է մարդ զրկված լինի բանականությունից ու պայմանական ռեֆլեքսից անգամ՝ նրանց հավատալու համար։

100 տարի առաջ կատարված ցեղասպանության ճանաչումը օտարներից պահանջելուց առաջ մենք պարտավոր ենք ճանաչել այսօր, այս պահին մեզ հետ կատարվող ոճրագործությունը, ազգադավությունը, ազգասպանությունը, ցեղասպանությունը։ Իսկ ճանաչման օրը նշանակված է. մայիսի 6-ին։ Միակ բանը, որին պետք է հավատալ ու ապավինել՝ «Ո՛չ մի ձայն հանցավոր ռեժիմին» գործելակերպն է։

ԱՇՈՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

«Հայկական ժամանակ» 26.04.2012

ՍՈՒՏՆ ՈՒ ԿԵՂԾԻՔԸ՝ ՎԵՐՋԻՆ ԱՊԱՎԵՆ

Հանրապետական կուսակցության՝  մարտի 10-ին կայացած 13 -րդ համագումարում  Սերժ Սարգսյանի եույթը հաջորդ օրերի հիմնական թեման դարձավ ոչ թե տվյալ կուսակցության ու նրա ղեկավարի կարգավիճակի, այլ արտառոցության պատճառով։ Առաջինը դրան անդրադարձավ նախկին վարչապետ Հրանտ Բագրատյանը՝ ելույթի տնտեսական մասի առիթով հեղինակին ուղղված ապշած հարցադրմամբ. «Մ՞իթե այդպես են վելուծում ձեր շրջապատում տնտեսական փաստերը, մի՞թե կարելի էր երկրի ղեկավարի տիտղոսը կրող անձին նման “նյութ” մատուցել»։ Ապա, հենվելով բացառապես հենց նույն՝ պաշտոնական տեղեկագրերի հրապարակած թվերի վրա՝ վեր է հանում տնտեսական ցուցանիշների բոլորովին այլ պատկեր։ Մի բան ակնհայտ է ու անվիճելի. Ս. Սարգսյանի ելույթում փայլուն տնտեսական զարգացում ունեցող Հայաստանը ստացվել է, պատկերավոր ասած, տնտեսագիտության այբուբենի և բազմապատկման աղյուսակի անտեսման, արհամարման վրա։

Անկախ այն բանից, թե ով կամ ովքեր են պատրաստել Ս. Սարգսյանի հաշվետու զեկույցը կամ դրա համար «նյութ մատուցել», միեւնույն է՝ արտասանելու պահից դա այլեւս պատմական փաստաթուղթ է և դրա հեղինակն ու պատասխանատուն Ս. Սարգսյանն է։ Ապագա գիտնականը պատմական հեռվից պիտի զարմանա, թե ինչպես կարող է երկրի թեկուզ ոչ օրինակարգ, բայց փաստական, գործող ղեկավարի հեղինակությամբ նման փաստաթուղթ ծնվել։ Այն ժամանակ նման հարցադրումը միայն գիտական նշանակություն կունենա։ Կարեւորը հիմա է, այսօր, երբ այն գործնական նշանակություն ւունի։ Իսկ այսօր այդ ելույթը որպես ցայտուն մի օրինակ ցույց է տալիս, որ Սերժ Սարգսյանի ու Հանրապետական կուսակցության գլխավորած իշխանությանն ուրիշ ոչ մի ապավեն, կառչելու տեղ չի մնում, բացի սուտն ու կեղծիքը։ Ընդ որում՝ անճարակ, ցածրորակ սուտն ու կեղծիքը, որոնք անմիջապես հրապարակավ դառնում են ոչ միայն հերքման, այլեւ համընդհանուր ծաղրի ու ծիծաղի առարկա։

Այս հետեւությունը վերաբերում է հիշյալ ելույթի ոչ միայն տնտեսական մասին։ Ստորեւ ներկայացնենք միայն փոքր մի ծաղկաքաղ այլ թեմատիկաներից՝ նախապես ներողություն խնդրելով այն ընթերցողներից, որոնց համար մեկնաբանությունների մի մասը, տվյալ դեպքերում, գուցեեւ, արդենիսկ ավելորդ են։

Բարոյականություն

«Մարդը չի կարող լինել ազնիվ ու բարոյական իր ընտանիքում` հանրության և ազգի հաշվին: Չի կարող ստեղծել իր անձնական և ընտանեկան երջանկությունը` կողոպտելով և հարստահարելով հանրությանը և ազգին: Եթե մեկը գողանում է հանրությունից ու ազգից, ապա նաև գողանում է անձամբ իրենից և իր ընտանիքից»:

Այսինքն՝ Ս. Սարգսյանը ասում է՝ սա է իմ և իմ մերձավոր շրջապատի բարոյական կոդեքսը և կերպար։ Սա սուր մարտահրավեր է ողջ հասարակությանը, նրա մեջ լայնորեն տարածված ճիշտ հակառակ համոզմունքին։ Բոլորը, անխտիր բոլորը, սեփական տեսածից, լսածից, ապրածից գիտեն, որ իրականությունը ճիշտ հակառակն է։ Տրամագծորեն հակառակը։ Ճչացող հակառակը։ Եւ դա նրանց համար նույնքան հավաստի է, առարկայական ու հեշտ ստուգելի, որքան սեփական քթի առկայության փաստը։

Բայց ենթադրենք՝ ինֆորմացիա ստանալու մեր բոլոր զգայարանները մեզ խաբում են։ Միջազգային հեղինակավոր լրատվամիջոցներում մանրամասն ցանկերով հրապարակումներ եղան Ս. Սարգսյանի, Ռ. Քոչարյանի ու նրանց «ազնվազարմ» շրջապատի թալանած ունեցվածքի չափի մասին՝ միայն վերջինիս մասնաբաժինը 2010թ. տվյալներով գնահատելով շուրջ 4 միլիարդ դոլար։ ԱՄՆ դեսպանատան գաղտնի փաստաթղթերում որպես Հայաստանում կոռուպցիոն բուրգի երկու հավասարազոր բեւեռ հիշատակվում են Ս. Սարգսյանը և Ռ. Քոչարյանը։ Սրանք երկուսն էլ երբեք պաշտոնապես բիզնեսով չեն զբաղվել։ Նրանցից ու իրենց գլխավորած ավազակախմբի մեջ ներկայացված նույն «ազնվազարմ» շրջապատից ոչ մեկը ոչ մի անգամ ո՛չ հերքեց այդ հրապարակումները, ո՛չ էլ որեւէ կերպ բողոքեց։ Որովհետև նրանք այդ ամենը ձեռք են բերել «կողոպտելով և հարստահարելով հանրությանը և ազգին»։ Հիմա ինչո՞ւ է Ս. Սարգսյանը այսօրինակ մտքերով կրակի վրա յուղ լցնում։ Մի բան է՝ երբ մարդը գողանում ու դրա մասին գոնե լռում է, մի այլ բան է, երբ դրանից հետո իրեն նաև սուրբ է հայտարարում։

Ղարաբաղ

«Մենք շարունակելու ենք աշխատանքները ընթացող բանակցություններում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությանը որպես լիիրավ կողմ ներգրավելու համար»:

Սա նախ պատմական փաստի խեղաթյուրում է, բացահայտ կեղծիք։ Լեռնային Ղարաբաղը որպես հակամարտության կողմ ճանաչվել և բանակցություններում որպես լիիրավ կողմ ներգրավված է եղել մինչև 1998 թվականը։ Այդ կարգավիճակը նա ստացել է 1994թ. ԵԱՀԿ բուդապեշտյան  գագաթնաժողովում։ Դա եղել է հայկական դիվանագիտություն ամենամեծ հաղթանակներից մեկը։  Ուրեմն՝ պետք է խոսել ոչ թե Ղարաբաղի «ներգրավվման» (կարծես երբեք չի էլ եղել), այլ նրա կարգավիճակի «վերականգնման» մասին։ Նաև ասել, թե ինչո՞ւ և ինչպե՞ս է Ղարաբաղը կորցրել այդ կարգավիճակը։ Սա էլ անվիճելիորեն հայտնի պատմական իրողություն է։ Դա տեղի է ունեցել Հանրապետական կուսակցության իշխանության օրոք, Ռ. Քոչարյանի և իր՝ Ս. Սարգսյանի նախաձեռնությամբ (այսպես ենք ասում, քանի որ Ռ. Քոչարյանի օրոք Ս. Սարգսյանը իր ազդեցությամբ միշտ եղել է փաստացի երկրորդ դեմք)։ Լեռնային Ղարաբաղից խլվել է այդ մանդատը՝ գավառամտության անգերազանցելի մի հիմնավորմամբ՝ «որպես ղարաբաղցի ես կներկայացնեմ նաև Ղարաբաղը»։ Ադրբեջանն ուրախությունից գժվել է անակնկալ այս «փեշքեշից»։ Այս փաստի մասին անգամ համանախագահներն են մի քանի անգամ հստակ ասել։ Սա՝ կեղծիքը։ Իսկ հիմա՝ սուտը։ Եթե Ս. Սարգսյանն, իրոք, ուզում է, որ Լեռնային Ղարաբաղը կրկին տեր կանգնի իր՝ ժամանկին ունեցած միջազգային մանդատին, պետք է վաղուց աներ ճիշտ հակառակը, ինչ ժամանակին արել է Ռ. Քոչարյանը իր հետ միասին։ Այսինքն՝ պետք է հայտարարի, որ բանակցություններու ինքն այլեւ չի ներկայացնելու Լեռնային Ղարաբաղին, կամ՝ Լեռնային Ղարաբաղն ինքը պետք է հայտարարի, որ ետ է վերցնում Հայաստանին զիջած իր մանդատը։ Մնացածը խաբեության մեղկ, ցածրակարգ, երկրի թեկուզ ոչ օրինակարգ, բայց փաստական ղեկավարի համար ամոթալի մակարդակ է։

Ցեղասպանության ուրացում

«Զարգացումներ են արձանագրվում Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ու դատապարտման ասպարեզում»:

Սուտ է։ Ոչ միայն սուտ է, այլ ընդհակառակն է։ Պատմությունը կարձանագրի հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման՝  Ս. Սարգսյանի արկածախնդրությունը որպես նրա ձախող արտաքին քաղաքական խայտառակ գլուխգործոց։ Բայց կարեւորն այսօր է։ Ցանկացած քաղաքական նախաձեռնություն ու գործընթաց գնահատվում է ոչ թե նախապես ունեցած սպասելիքներով ու երազներով, այլ վերջում ստացված առարկայական արդյունքով։ Այս բանաձեւի դեմ ոչ մեկը չի կարող վիճել։ Ահա, ըստ այս բանաձեւի՝ Ս. Սարգսյանի «Հայ-թուրքական» մեռելածին արձանագրություններից գործում է միայն մի կետ՝ «Պատմաբանների հանձնաժողովի» մասին տխրահռչակ դրույթը։ Դա Ցեղասպանության ուրացում էր ամենաբարձր՝ երկրի ղեկավարի մակարդակով (հիշենք այդ առիթով Սփյուռքի՝ Ս. Սարգսյանի նկատմամբ կոռեկտության ու քաղաքավարության բոլոր սահմաններն անցած արձագանքը)։ Անկախ այդ արձանագրությունների ճակատագրից, այդ դրույթը կանգնեցրել է ճանաչման գործընթացը։ Իսկ որտեղ սկսվում է՝ հիմք է ծառայում ձախողման համար (ԱՄՆ, Ֆրանսիա)։ Այս ամենից հետո ո՞ւմ գլխին է Ս. Սարգսյանը «լոլո կարդում»՝ վիրավորելով յուրաքանչյուրիս բանականությունը։

Ցեղասպանության իրականացում

«Հայ ժողովրդի դեմ իրականացված ոճիրը շարունակվում է այսօր: Հենց հիմա: Շարունակվում է` ժխտելով ակնհայտ փաստը: Հայության և ողջ մարդկության խնդիրն է՝ դադարեցնել հանցագործությունը, որ ամեն օր, ամեն ժամ իրականացվում է մեր աչքի առաջ»:

Ս. Սարգսյանի այս խոսքն, ահա, ամբողջությամբ համապատասխանում է իրականությանը։ Միայն պետք է «ակնհայտ փաստ»-ի տակ նկատի ունենալ ոչ թե 1915-ի Ցեղասպանությունը, այլ այսօրվա արտագաղթը, կոռուպցիան, թալանը, աղքատության խորացումը, բազմազան ապօրինությունները և այլն, իսկ «ժխտողի»-ի տակ՝ Ս. Սարգսյանի գլխավորած վարչախմբին։ Ոչ թե 1915-ի Ցեղասպանությունը ժխտողները, այլ հենց իշխող վարչախումբն է հայ ժողովրդի դեմ այսօր իրականցվող նույնպիսի ոճիրի կատարողն ու հեղինակը։ Դա գիտենք բոլորս, իսկ վերջերս հրապարակավ որպես համահայկական ահազանգ, բաց տեքստով հնչեցրեց Շառլ Ազնավուրը. «Այս ո՞ւր ենք գնում...  Շատ չի անցնի, և Հայաստանը կդառնա մի դատարկ խեցի... Ո՞ւմ է դա ձեռնտու։ Ընդամենը երեք մեծահարուստ ավազակի՞, երեք մաֆիոզի՞...»։ «ՀԻՄԱ ԻՄ ԵՐԿՐՈՒՄ ՆԵՐՔԻՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Է ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՆՈՒՄ... Հնարավորություն չտալով երկրին շնչել՝ Հայաստանի կառավարությունն իր երկիրը զրկում է երիտասարդությունից։ Նրանք լքում են երկիրը։ Այդ իմաստով՝ խնդիրն արդեն ունի ոչ թե քաղաքական, այլ համամարդկային բնույթ»։

Երբ ուրացումն արյան մեջ է

Այս վերնագրի տակ մեջբերում չունենք։ Քանի որ այդ մասին ելույթում խոսք չկա։ Չափազանց հետաքրքիր է և բնութագրական. Հանրապետականն ուրանում է իր գործընկերներին։ Ընդարձակ այս ելույթը ներկայացնում է ՀՀԿ «կառավարման» 12-13 տարին, և ոչ մի տեղ չի հիշատակվում «կոալիցիա» բառը։ Ոչ մի տեղ, թեկուզ հեռու մի ակնարկով չի հիշատակվում, որ (գեթ պաշտոնապես, ձեւականորեն) այդ «կառավարումը» միշտ իրականացվել է այլ ուժերի հետ կոալիցիայով, և նրանք էլ փոքրիկ մի մասնաբաժին ունեն արձանագրված «ահռելի նվաճումների մեջ»։ Ապագայի խեղճ պատմաբանը ուրիշ ինչպ՞ես պետք է մեկնաբանի սույն զարմանահրաշ փաստը։

Ջայլամային

Ապագայի նույն պատմաբանը, եթե Ս. Սարգսյանի արտաքին քաղաքականության համար «ֆուտբոլային» բառն օգտագործի, ապա, նրա ելույթների, մասնավորապես այս վերջինի վրա հենվելով, ներքին քաղաքականությունը պետք է կոչի ջայլամային (ջայլամի)։ Շառլ Ազնավուրի վերը հնչեցրած ահազանգը (ինչի մասին, որպես թիվ մեկ խնդիր, արդեն չորս տարուց ավելի ամեն օր ասում է նաև Հայ Ազգային Կոնգրեսը) երկու հիմք ունի՝ կոռուպցիա և արտագաղթ՝ ՀՀ ամենամեծ ներքաղաքական խնդիրները։ Այստեղ էլ մեջբերում չունենք։ Որովհետև այդ մասին ելույթում ոչ միայն ինչ-որ միտք, այլ այդ բառերն անգամ գեթ մեկ անգամ օգտագործված չեն։ Չկան նույնիսկ այն իմաստով, որ, ասենք, Հանրապետական կուսակցությունը պայքարում է կոռուպցիայի վերջին մնացորդների դեմ, կամ՝ որ իսպառ վերացրել է այն։ Կամ՝ որ Հանրապետականի իշխանության օրոք արտագաղթը վաղուց հուշ է դարձել։  Չկան։ Ելույթում առնվազն 4-5 տասնյակ խնդիրների մասին խոսվում է, դրանցում ո՛չ կոռուպցիան, ո՛չ արտագաղթը տեղ չեն գտել։ Ինչպես որ ոչ մի խոսք չկա հայ-ճապոնական վերջին պատերազմի մասին։ Մի բան որ չկա ու չի եղել, դրա մասին ինչպե՞ս գրես։ Հիմա յուրաքանչյուրը թող դատի. Սեփական ժողովրդի առջեւ վերոհիշյալ կենդանուն նմանակելը Ս. Սարգսյանի, նրա գլխավորած վարչախմբի ու կուսակցության ուժի՞, թե անզորության նշան է։

Հ.Գ. Ռացիոնալ մտածողության շրջանակներում դժվար, անհնար է դիտավորություն չտեսնել. ելույթի ավելի քան 15 էջ, և ոչ մի նորմալ, անխոցելի միտք։ Իսկ որոշ դեպքերում այդ դիտավորությունը ճչացող է։ Եթե առաջիկայում սույն ելույթի համար պատասխանատուները կամ պատասխանատուն չպատժվի, ուրեմն հաջորդ խորհրդարանաը Սերժ Սարգսյանին ոչ միայն Սահմանդրության 57 հոդվածով նախատեսված պաշտոնանկության, այլեւ 59 հոդվածով նախատեսված՝ «լիազորությունների կատարման համար այլ անհաղթահարելի խոչընդոտների» հիմքով կարող է հեռացվել պաշտոնից։

Աշոտ Սարգսյան

«Հայկական ժամանակ» 15.03.2012

ՇՆՈՐՀԱՎՈՐ ԾՆՆՈՒՆԴԴ ՎԱՆՈ

Նոյեմբերի 13-ին լրանում է Վանո Սիրադեղյանի 65 տարին։

Վանոն, անշուշտ, առաջին հերթին գրող է։ Տաղանդավոր, հաճախ՝ հանճարեղ։ Եւ յուրահատուկ, հաճախ՝ խիստ յուրահատուկ։ Վանոն դասագրքեր է մտնելու։ Առաջին հերթին՝ հայ գրականության։ Հրանտ Մաթեւոսյանի կողքին։ Նրա պատմվածքները չեն հնանալու, կարդացվելու և հանձնարարվելու են։ Վանոն դրվելու է դասականների կողքին։ Իրական դասականների։ «Ափսոս էր... գրողը»։

Վանոն պետական-քաղաքական գործիչ է։ Նաև հրապարակախոս՝ գրողականի ու քաղաքականի  անկրկնելի սինթեզով։ Այստեղ էլ՝ տաղանդավորի, հաճախ՝ հանճարեղի իր ոչ ստանդարտով։ Վանոն միջավայր էր՝ ինքնատիպ, ձգող, բազմազան։

Վանոն, իհարկե, գրող էր առաջին հերթին։ Եւ մտավորական՝ դրանց առաջ։ Եւ որպես մտավորական՝ Քաղաքացի ամեն ինչից առաջ։ Անթեք, չլռող, անլուռ։ Քաղաքացի-գրող, Քաղաքացի-գործիչ, Քաղաքացի-հրապարակախոս։ Չհանդուրժված։

Արդեն10 տարի Վանոն քաղաքական վտարանդիության մեջ է։

Շնորհավոր ծնունդդ Վանո։Բարի վերադարձ այն Հայաստան, որի տերը Քաղաքացին է լինելու։ Գալիս է Քաղաքացու ժամանակը։ Ափսոս է, առաջին հերթին, գրողը...

Աշոտ Սարգսյան

«ՀԺ» 13.11.2011

ԱՐՏԱՀԵՐԹ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հայտնի հոգեբանական հնարք է՝ մեղք կամ հանցանք գործած մարդը որքան ներքին անհանգստության ու խուճապի մեջ է, այնքան փորձում է արտաքուստ հանգիստ ու վստահ երեւալ, որքան վախեցած ու տագնապած է՝ այնքան քաջ, համարձակ ու ցինիկ։ Եւ դա՝ ոչ միայն դրսի, ուրիշների համար, այլեւ ինքն իրեն հաղթահարելու համար։

Մշտապես «գող՝ սիրտը դող» վիճակում գտնվող քոչարյանասերժական վարչախումբը հսկայկան ճիգեր է գործադրում ինքնավստահության արտաքին այդ էֆեկտներն ապահովելու համար։ Ս. Սարգսյանը ժապավեններ է կտրում, շքանշաններ, պարգեւներ ու պատվոգրեր հանձնում՝ հիմա էլ նաեւ ուսանողներին ու աշակերտներին։ Չունեցած գիտելիքներով «դիմակայում» է մեր պատմությունը խեղաթյուրող ադրբեջանական հարձակումներին՝ ամեն կերպ աշխատելով դեմքին անխռով ու վստահ արտահայտություն տալ։ Իշխանական մամուլն ու հեռուստաալիքները ժամանակից դեռ շատ շուտ սկսել են ակտիվորեն քննարկել «հերթական ընտրությունների» թեման՝ փորձելով դրանով մարդկանց ենթագիտակցության մեջ ամրացնել այն պատկերացումը, թե այս իշխանությունը ձգելու է մինչեւ հաջորդ ընտրություններ։ Իշխանական կուսակցություններն իրենց հերթին նախընտրական բնույթի ինչ-որ կեղծ շարժեր են անում եւ այլն։

Սակայն փորձառու աչքն իսկույն նկատում է, որ վարչախմբի վարքագծի բազմաթիվ դրսեւորումներ մատնում են նրա ե՛ւ անհանգստությունը, ե՛ւ խուճապը, ե՛ւ վախն ու տագնապը։ Ընդ որում՝ դրանք շատ ավելի նկատելի են դառնում այն փաստերի ֆոնին, որոնք, հատկապես վերջին շրջանում, տեղատարափի նման թափվում են նրանց գլխին։ Նկատի ունենք վարչախմբի «էլիտար» անդամների գործած հանցանքների, հանցավոր կապերի ու հանցավոր գործունեության միջազգայնացումը։ Հենց այդպիսին էր «Պզոյի» գործը՝ ԱՄՆ-ում, Լուժկովի հետաքննվող գործի հետ հայաստանյան 32 (այժմ արդեն 34) իշխանավորների կապը, Ավստրալիայից ու Մալազիայից եկած տեղեկատվությունը՝ Հայաստանով իրականացվող մաքսանենգ փոխադրումների մասին եւ այլն։ Ու այս ամենի մեջ ներառվում են այնպիսի հանցագործություններ, ինչպես՝ նարկոբիզնեսը, փողերի լվացումը, զենքի ու հարստացված ուրանի ապօրինի առեւտուրը՝ կապված միջազգային ահաբեկչական կենտրոնների հետ եւ այլն։ Իշխանության ներսից եկած տեղեկատվությունը հուշում է, որ այստեղ իրականում ժամ առ ժամ ավելանում են խուճապի հիմքերը, քայլ առ քայլ խամրում է հերթական ընտրությունների հեռանկարը։ Հանցավոր կապերի ու գործունեության մեջ հայտնված իշխանավոր-օլիգարխների մոտ սկսել է սասանվել հավատը Սերժ Սարգսյանի՝ որպես ապահով «տանիքի» նկատմամբ, որը չի կարողանում այլեւս նրանց համար երաշխավորի դեր խաղալ մասնավորապես ԱՄՆ-ում ու Ռուսաստանում։ Նրա նկատմամբ վստահությունը սասանվել է նաեւ քաղաքական հարցերում. նա այլեւս ոչ միայն չի կարողանում կանխել եւրոպական կառույցներում ու երկրներում վարչախմբի համար աննպաստ փաստաթղթերի ընդունումը, այլ ստիպված է նրանց ճնշման տակ ետ քայլեր կատարել։ Տեսնում են, որ Ս. Սարգսյանը չկարողացավ լուծել քաղաքական ընդդիմության պառակտման հարցը, քաղբանտարկյալների խաղաթուղթը ոչ միայն չկարողացավ օգտագործել Հայ Ազգային Կոնգրեսին խեղճացնելու ու վնասազերծելու համար, այլ այն նաեւ միջազգային ասպարեզում դարձրեց վարչախմբի Աքիլլեսյան գարշապարը։ Եւ վերջապես, շատ լավ տեսնում են, որ, այս ամենի հետ միասեին շուտով նրա գլխին պայթելու է նաեւ ղարաբաղյան հարցը։ Ներիշխանական աղբյուրներից տեղեկություններ են այն մասին, որ որոշ օլիգարխները իրենց իրենց դժգոհությունն ու հիսթափությունն են արտահայտում Ս. Սարգսյանից, ոչ թե անկյուններում, այլ՝ երես առ երես։ Հասկանալի եւ արժանահավատ են դառնում նաեւ այն տեղեկությունները, թե վերջին շրջանում նկատվում է ոչ թե վերահսկելի բանկային փոխանցումներով, այլ ճամպրուկներով կանխիկ փողի հսկայական արտահոսք է տեղի ունենում դեպի «ապահով» երկրներ։ Այնպես որ, այսօր Հայաստանում ինչ կատարվում է, կատարվում է առաջին հերթին անխուսափելի դարձած արտահերթ նախագահական ընտրությունների տրամաբանության շրջանակներում։

Աշոտ Սարգսյան

«Հայ Ազգային Կոնգրես», 04.11.2011